Yêu nước là một khái niệm vừa trừu tượng lại vừa cụ thể. Có khi phải viết cả một chương sách giáo dục mới giải thích tường tận nhưng cũng có khi chỉ cần nhìn một buổi sáng tháng Chín, khi lá cờ đỏ được treo trước hiên nhà, trước cổng trường, trước trụ sở cơ quan, trên những con đường còn ướt sương, thì ta đã thấy trong lòng mình có một điều gì lặng lẽ thức dậy.
Yêu nước, không phải ai cũng dễ nói thành lời. Có người chỉ dừng xe lại một chút khi nghe Quốc ca vang lên; có em học sinh chỉnh lại khăn quàng cho ngay ngắn trước giờ chào cờ; hoặc là một người mẹ nhắc con đừng để lá cờ chạm đất; có bác bảo vệ đến trường sớm hơn mọi ngày để lau lại sân, dựng lại hàng ghế, hay có người công nhân đi ngang qua cổng cơ quan, chợt nhìn lá cờ bay trên nền trời rồi lặng lẽ bước vào ca làm. Những việc ấy vốn nhỏ thôi, nhỏ đến mức nhiều khi chính người làm cũng không gọi tên nó là lòng yêu nước. Nhưng nếu thật sự có gốc rễ, tình yêu nước thường bắt đầu từ những điều nhỏ như vậy.
Con người không sinh ra giữa khoảng không trống rỗng. Mỗi chúng ta sinh ra trong một mái nhà, một giọng nói, một dòng sông, một con đường làng, một thành phố, một xứ sở. Trước khi biết nói hai chữ “Tổ quốc”, ta đã biết mùi cơm trong căn bếp của mẹ, tiếng võng đưa của bà, giọng thầy cô gọi tên mình trong lớp học, con đường bùn lầy mỗi mùa mưa, và cả ở cái chợ quê có người bán hàng nhớ mặt mình từ thuở nhỏ. Đất nước trước hết không phải là một khái niệm xa xôi mà chính là phần đời đã nuôi ta lớn lên mà ta không luôn nhận ra.
Bởi vậy, yêu nước không chỉ là một cảm xúc bất chợt bừng lên trong những ngày lễ. Yêu nước còn là ý thức rằng mình không sống một mình. Mỗi người là một phần của gia đình, nhà trường, làng xóm, thành phố, quốc gia. Ta hưởng thành quả nhờ những con đường người khác đã mở, những cây cầu người khác đã xây, những lớp học người khác đã dựng, sự bình yên người khác đã bỏ xương máu gìn giữ. Đến lượt mình, ta không thể chỉ sống như một kẻ đứng ngoài, chỉ biết nhận mà không biết góp. Có những bổn phận không cần ai bắt buộc mà đến từ sự hiểu biết giản dị rằng: nếu nơi mình sống tốt đẹp hơn, chính cuộc đời mình cũng được nâng lên.
Một người yêu nước không nhất thiết lúc nào cũng nói những lời lớn lao. Có khi đó là người nông dân không pha vào nông sản của mình những tạp chất bị cấm vì biết phía sau món hàng là sức khỏe của bao gia đình; là người thầy không dạy qua loa vì hiểu mỗi đứa trẻ là một phần tương lai của xứ sở; là cán bộ không gây phiền hà cho dân vì biết quyền lực công không phải chiếc ghế để ngồi cao hơn người khác, mà là chỗ để gánh thêm trách nhiệm; là người trẻ không xả rác sau một buổi vui chơi, không tung tin thất thiệt trên mạng, không biến sự bức xúc cá nhân thành sự kiện phá hoại nề nếp chung.
Nói đến cùng, yêu nước là biết đặt cái riêng của mình trong cái chung rộng lớn hơn. Nhưng cái chung ấy không được mơ hồ, nó phải hiện ra trong công bằng, trong lẽ phải, trong sự tử tế của đời sống công cộng. Một quốc gia chỉ thật sự đáng yêu khi người dân cảm thấy mình được tôn trọng, được bảo vệ, được sống trong một trật tự có lý có tình. Người dân có thể hy sinh rất nhiều cho đất nước, nhưng sự hy sinh ấy cần được nâng đỡ bằng một niềm tin: rằng những gì mình góp vào sẽ không bị phung phí, rằng công sức của người lương thiện sẽ được nhìn nhận, rằng kẻ sống ngay thẳng không phải lúc nào cũng chịu thiệt thòi.
Vì thế, lòng yêu nước không thể tách rời khát vọng về một đất nước công bằng hơn, nhân ái hơn, sáng suốt hơn. Yêu nước không phải là nhắm mắt trước những điều chưa tốt. Trái lại, người yêu nước thật lòng thường đau trước những điều làm tổn thương đất nước mình. Họ buồn khi thấy cái xấu lấn át cái tốt, buồn khi thấy sự gian dối được xem là khôn ngoan, buồn khi thấy người tử tế đôi khi phải sống dè dặt giữa những điều không tử tế. Nhưng nỗi buồn ấy không nên biến thành sự cay độc mà nên biến thành trách nhiệm. Người có trách nhiệm không chửi rủa đất nước mình như một kẻ đứng ngoài, cũng không ca tụng dễ dãi như người không chịu nhìn vào sự thật. Người có trách nhiệm chọn cách góp phần sửa lại, dù chỉ một phần rất nhỏ.
Lòng yêu nước cũng cần được tỉnh táo để không biến thành một thứ khẩu hiệu rỗng. Trong đời sống, có khi người ta nhân danh điều cao cả để che đi lợi ích rất thấp; có lúc người ta nói nhiều về cộng đồng nhưng chỉ muốn phần lợi nghiêng về mình. Khi đó, lòng yêu nước bị biến thành một tấm áo đẹp khoác lên sự ích kỷ, sự áp đặt, thậm chí sự vô cảm trước nỗi khổ của người khác. Vì vậy, yêu nước không chỉ cần trái tim nóng, mà còn cần một đầu óc sáng; phải biết phân biệt đâu là tình yêu nước chân thành, đâu là sự phô diễn ồn ào; đâu là tinh thần xây dựng, đâu là thói lợi dụng danh nghĩa chung để phục vụ cái riêng.
Một người yêu nước không xem đồng bào mình là đám đông vô danh. Họ nhìn thấy từng phận người cụ thể: người bán vé số giữa trưa nắng, em học sinh vùng xa thiếu sách, người bệnh chờ khám ở hành lang bệnh viện, người lao động rời quê lên thành phố mưu sinh, người lính giữ đảo xa, người giáo viên bám trụ ở nơi còn nhiều thiếu thốn. Nếu yêu nước mà không thương dân, tình yêu ấy rất dễ trở thành một thứ vẻ bề ngoài trang trí. Đất nước không nằm ngoài con người. Đất nước chính là những con người đang sống, đang làm việc, đang chịu đựng, đang hy vọng trên mảnh đất này.
Ngày Quốc khánh, ta thường nhớ đến lịch sử; nhung nhớ không phải để tự hào một cách dễ dãi, mà để hiểu cái giá của đời sống hôm nay. Một buổi sáng bình yên, một lớp học mở cửa, một chuyến xe qua cầu, một đứa trẻ được lớn lên mà không phải nghe tiếng bom đạn, tất cả đều không tự nhiên mà có. Đằng sau sự bình thường ấy là bao nhiêu đời người đã đi qua chiến tranh, nghèo khó, chia cắt, mất mát. Có những người đã sống trọn một đời mà phần hạnh phúc riêng rất mỏng, chịu phần nhọc nhằn để người sau có thể sống nhẹ hơn. Nghĩ đến đó, ta sẽ thấy lòng biết ơn không phải là một nghi thức. Nó là một cách sống.
Nhưng lịch sử cũng nhắc ta một điều khác: không có tình yêu nào chỉ sống bằng ký ức. Lòng yêu nước hôm nay phải đi vào công việc hiện tại. Không thể chỉ yêu nước trong ngày lễ, dưới bóng cờ, trong âm thanh trang trọng của Quốc ca; mà phải yêu nước cả trong ngày thường: trong cách ta làm việc, dạy học, buôn bán, lái xe, viết một dòng bình luận, ký một văn bản, giữ một lời hứa, đối xử với một người yếu thế hơn mình. Tổ quốc không chỉ cần những phút xúc động. Tổ quốc cần những con người làm đúng phần việc của mình, tử tế trong vị trí của mình, không làm hỏng cái chung bằng sự cẩu thả của cá nhân.
Có lẽ lòng yêu nước sâu nhất là khi mỗi người tự hỏi: hôm nay mình đã làm gì để nơi mình sống của mình tốt hơn một chút? Một chút thôi cũng được: một lớp học sạch hơn, một lời nói công bằng hơn, một quyết định bớt vụ lợi hơn; một đứa trẻ được khích lệ đúng lúc; một người dân được giải quyết công việc nhẹ nhàng hơn; một hàng cây được giữ lại; một thói quen xấu được bỏ đi. Đất nước lớn lên không chỉ qua những công trình đồ sộ, mà còn bằng vô số hành vi lương thiện nhỏ bé, bền bỉ, âm thầm.
Yêu nước vì vậy vừa là tình cảm, vừa là bổn phận, vừa là sự tỉnh táo. Tình cảm làm ta gắn bó. Bổn phận khiến ta không quay lưng. Sự tỉnh táo giúp ta không biến tình yêu thành mù quáng. Khi ba điều đó gặp nhau, lòng yêu nước không còn là lời nói trên môi, mà trở thành tính cách.
Ngày Quốc khánh, nhìn lá cờ bay trong gió, ta có thể tự hào. Nhưng sau niềm tự hào ấy, nên có thêm một lời nhắc thầm: hãy sống sao cho xứng đáng với phần đất đã nuôi mình, với tiếng nói mình đang dùng, với bao người đi trước đã lặng lẽ mở đường. Yêu nước không phải lúc nào cũng cần một tư thế lớn. Đôi khi, chỉ cần sống đàng hoàng hơn, có trách nhiệm hơn, biết thương người hơn, biết giữ gìn cái chung hơn.
Bởi đất nước không ở đâu xa. Đất nước ở trong cách ta sống mỗi ngày.
Để lại một bình luận