Ăn sáng ở Sóc Trăng

Sáng chủ nhật, vô tình bắt gặp hình ảnh các bạn trẻ xếp hàng trước một quán mì ở Sóc Trăng, tôi chợt nhớ là mình từng ấp ủ đề tài ăn uống ở Sóc đã lâu. Ăn sáng ở Sóc Trăng là một chuyện khá thú vị. Điều đáng nói không hẳn vì Sóc Trăng có món nào thật sang trọng, mà vì người nơi đây có quá nhiều cách để bắt đầu một ngày.

Nếu thích món có nước thì gần như muốn gì cũng có: Bún nước lèo, bún gỏi dà, bún cà ri, bún riêu, bún măng vịt, bún tiêu vịt, bún cá; rồi phở, mì, hủ tiếu, miến, hoành thánh, cháo. Chỉ riêng chữ “bún” thôi đã có thể ăn cả tuần mà chưa cần lặp lại. Còn nếu sáng ra không muốn vừa ăn vừa húp, thì cơm sườn, cơm gà nướng, cơm cà ri gà, cơm bò kho, mì khô, hủ tiếu khô, phở khô, xôi, bánh mì bì, bánh mì thịt, bánh tằm bì, bánh bao, khoai củ luộc hấp, các thứ bánh ngọt… cũng đủ khiến người ta đứng trước quán mà phân vân một lúc.

Cái hay của đồ ăn sáng Sóc Trăng không nằm ở số lượng món, mà ở chỗ cùng một món, đi vài con đường đã thành một vị khác.

Bún nước lèo là một ví dụ. Người Sóc Trăng quen món ấy đến mức ít ai nghĩ phải định nghĩa thế nào là một tô bún nước lèo “đúng”. Họ chỉ biết quán này thơm mùi mắm hơn, quán kia nước trong hơn, chỗ nọ cá chắc hơn, chỗ kia lại có miếng thịt quay khiến người ta nhớ. Bún gỏi dà, cà ri, bò kho … cũng y như thế. Công thức có thể cùng tên, nhưng tới tay người nấu thì mỗi người lại sửa một chút: thêm thứ này, bớt thứ kia, giữ lửa lâu hơn, chọn một loại nguyên liệu khác, nêm đậm hơn hoặc làm dịu đi một chút.

Thành thử đi ăn sáng ở Sóc Trăng, người ta không hỏi:  “Bữa nay ăn món gì?”; mà là: ” Sáng nay ăn cơm ca ri ở đâu?”

Có những quán người ta nhớ vì cả tô ngon. Nhưng cũng có quán chỉ cần nhớ một chi tiết là đủ quay lại. Như tô bún tiêu vịt trong một con hẻm đường Trương Định, con vịt được lựa kỹ nên thịt có độ chắc và ngọt riêng. Hay tô bún riêu ở Cầu Cao, trong bao nhiêu thứ nằm lẫn với nhau, miếng chả cá vẫn đủ ngon để người ăn nhận ra ngay. Hoặc quán bún măng vịt trên đường Nguyễn Trung Trực, nơi mấy cọng rau muống bào tưởng chỉ để ăn kèm mà người bán cũng chịu khó lựa rau non rồi tự bào, ăn vào giòn và mát.

Những thứ nhỏ ấy không có trong tên món.

Bảng hiệu chỉ ghi bún măng vịt.

Nhưng cái khiến người ta chạy xe vài cây số để ăn lại có khi chỉ là mấy cọng rau muống.

Đó cũng là cái tài của những quán bán ăn sáng lâu năm. Người bán không nhất thiết nói mình về “bí quyết gia truyền”. Họ chỉ âm thầm làm một việc gì đó kỹ hơn người khác một chút: có người kỹ từ khâu lựa thịt; có người giữ một nồi nước dùng không quá ngọt; Có người biết lúc nào bỏ gia vị; có người làm chén nước chấm vừa tới. Những cái “một chút” ấy cộng lại, lâu ngày thành tên tuổi của một quán.

Đồ ăn Sóc Trăng còn có một cái nền khá đặc biệt: Khmer, Kinh, Hoa sống gần nhau quá lâu nên khẩu vị cũng quen sống chung với nhau.

Thành ra đồ ăn ở đây thường đậm vị mà không hẳn chỉ theo một kiểu đậm. Có mắm, có sả, có cà ri, có nước cốt dừa, có vị thuốc Bắc, có những cách quay, hầm, nấu, làm mì của người Hoa; rồi tất cả qua tay người địa phương lại biến đổi thêm một lần nữa. Nhiều món nếu cứ truy cho đến cùng xem “của ai” thì có lẽ cũng phiền. Ăn lâu đến mức người ta chỉ còn biết đó là món quen của xứ mình.

Mà món ăn quen có một tính rất lạ: nó thường dính với đời người. Có món tôi biết từ thuở nhỏ. Một ổ bánh mì bì ở thị trấn Mỹ Xuyên chẳng hạn. Bây giờ muốn phân tích cái ngon của nó cũng khó. Có thể bánh mì ấy chẳng hơn bao nhiêu ổ bánh mì bì khác. Nhưng cái vị mình ăn từ lúc còn bé thường có thêm một thứ gia vị mà người bán không thể bỏ vào: “ký ức”.

Rồi có những món mãi đến khi lớn lên mới quen. Lấy vợ, có gia đình, đổi chỗ ở, đi làm ở một nơi khác, tự nhiên sáng sáng lại quen một quán mới. Một món vốn chẳng liên quan gì đến tuổi thơ, ăn vài năm rồi cũng thành thân thiết. Đến một ngày quán nghỉ, mình chạy ngang qua thấy cửa đóng mới biết hóa ra trong đời sống hằng ngày đã có thêm một thói quen từ lúc nào không hay.

Người Sóc Trăng ăn sáng nói chung không cầu kỳ về hình thức. Một cái bàn inox, vài cái ghế thấp, quạt quay vù vù, phía trước xe cộ chạy, vậy là ăn được. Nhưng điều hơi nghịch lý là ăn đơn giản chứ ít người chịu tự nấu bữa sáng. Ra ngoài tiện hơn. Một tô bún có đủ rau, thịt, cá, nước dùng; một dĩa cơm có sườn, đồ chua, nước mắm; ăn xong đứng dậy đi làm. Muốn tự nấu được một tô như thế ở nhà, có khi phải thức sớm hơn cả người bán.

Có điều, ăn sáng ở Sóc Trăng bây giờ không còn rẻ như trong ký ức. So với một số thành phố, thị xã chung quanh, giá nhiều món có phần nhỉnh hơn. Một người ăn thì chưa thấy gì chứ cả gia đình bốn người đi ăn bên ngoài thì cuối tháng cộng lại cũng thành một khoản bộn. Nói vậy nhưng quán ở Sóc vẫn đông. Có lẽ người ta không chỉ mua một tô bún hay dĩa cơm. Người ta mua luôn cái tiện, cái quen và mấy chục phút khỏi phải loay hoay trong bếp.

Mấy năm gần đây, bản đồ ăn sáng của Sóc Trăng lại rộng thêm. Bún chả Hà Nội, bún thang, bún mọc đi xuống từ phía Bắc; bún quậy từ Kiên Giang sang; bún bò cay của Bạc Liêu lên; bún mắm Châu Đốc về; cơm tấm Long Xuyên cũng tìm được chỗ đứng. Món mới đến ban đầu còn mang tên quê quán như một tấm giấy giới thiệu. Ăn vài năm nữa, người bán rồi cũng sẽ nêm nếm lại cho vừa miệng người Sóc Trăng. Biết đâu tới một lúc nào đó, chính những món “từ nơi khác đến” ấy lại có một phiên bản mà muốn ăn đúng cái vị ấy phải trở về Sóc Trăng.

Một chuyện khác cũng đáng để ý là cách ăn của người trẻ đang làm cho bản đồ món ăn Sóc Trăng đổi nhanh hơn trước. Người lớn thường có một vài quán ruột: sáng nay bún nước lèo, mai cơm sườn, hôm khác hủ tiếu; ngon rồi thì cứ thế mà trở lại. Người trẻ thì khác một chút. Các em còn đi ăn theo cái mới, theo lời bạn bè, theo một đoạn video vừa xem trên mạng, đôi khi theo cả một hàng người đang đứng trước cửa quán.

Nhìn cảnh một quán mì cay với hàng người nối ra tận vỉa hè cũng thấy được phần nào chuyện ấy. Mì cay vốn chẳng phải món ăn cũ của Sóc Trăng; lại mang theo cả một thứ không khí Hàn – Nhật – Thái rất xa với tô bún nước lèo buổi sáng của thế hệ trước. Nhưng món ăn bây giờ đi rất nhanh. Một món từ nơi khác tới, được quay một đoạn video đẹp, có người ăn thử, người khác rủ nhau đi, chẳng bao lâu đã thành một cái hẹn của giới trẻ. Người ta đến không hẳn chỉ vì đói. Còn để thử xem nó cay đến đâu, quán có gì lạ, bạn bè đang ăn món gì, và nhiều khi để có một buổi sáng ngồi cùng nhau.

Bởi vậy, nói chuyện ăn sáng Sóc Trăng hôm nay mà chỉ kể các món lâu đời thì cũng chưa đủ. Bên cạnh cái “ăn quen” của những người đã có một quán ruột từ nhiều năm, đang xuất hiện rất rõ cái “ăn thử” của người trẻ. Hai cách ăn ấy sống cạnh nhau. Một bên là ổ bánh mì bì đã theo một người từ thuở nhỏ; bên kia có thể là tô mì cay mới biết tháng trước. Món cũ giữ ký ức của thành phố trước, món mới lại cho thấy phường đô thị đang thay đổi.

Ẩm thực vẫn thường đi bằng con đường như vậy. Một món ăn theo người ta tới một vùng đất mới, rồi vùng đất ấy giữ nó lại, sửa nó đi một chút. Người đến sau cứ thế mà ăn, chẳng còn bận tâm nó khởi đầu ở đâu.

Thành phố thức dậy bằng tiếng xe, tiếng gọi món, mùi nước lèo, cà ri, thịt nướng và cà phê. Mỗi người chọn một thứ rồi đi về phía công việc của mình.

Mà kể chuyện buổi sáng ở Sóc Trăng, nói đến đây vẫn mới chỉ được một nửa. Bởi người Sóc Trăng không chỉ ăn sáng. Họ còn “uống cà phê sáng”.

Sau tô bún, dĩa cơm hay ổ bánh mì còn có một đời sống khác quanh ly cà phê, cà phê sữa đá, bạc xỉu, trà đá, nước sâm, các thứ nước mang về; rồi những quán cà phê mà người ta ngồi từ sáng sớm để gặp bạn, bàn chuyện làm ăn, đọc tin tức, hoặc đơn giản chẳng làm gì cả. Có người ăn sáng năm phút nhưng uống cà phê hết một tiếng.

Chuyện ấy, nếu kể ra, lại thành một bài khác.