Nếu muốn liệt kê những sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử loài người thì khoảnh khắc khi tổ tiên xa xưa của chúng ta biết sử dụng lửa chính là một trong những dấu mốc quan trọng nhất. Trước đó, lửa vẫn hiện diện trong tự nhiên, từ những tia sét đánh xuống rừng cây, những đám cháy giữa mùa khô hay dòng dung nham nóng bỏng phun lên từ lòng đất làm con người từng sợ hãi và chạy trốn trước sức mạnh ấy. Nhưng rồi, bằng một cách nào đó, họ nhận ra rằng thứ có thể thiêu đốt mình cũng có thể bảo vệ mình. Họ tìm cách giữ lại những đốm than hồng, nuôi dưỡng ngọn lửa và dần dần học cách làm chủ sức mạnh của thiên nhiên. Từ đây, lịch sử loài người bước sang một trang khác.
Lửa trước hết làm thay đổi cách con người ăn uống. Những miếng thịt thú rừng được nướng chín trở nên mềm hơn, thơm hơn, dễ nhai và dễ tiêu hóa hơn. Thức ăn nấu chín giúp cơ thể hấp thu năng lượng hiệu quả hơn, giảm bớt phần nào gánh nặng của việc nhai và tiêu hóa. Qua một quá trình tiến hóa lâu dài, việc sử dụng lửa và chế biến thức ăn đã góp phần làm thay đổi cơ thể, sinh hoạt và cả khả năng phát triển trí tuệ của con người. Vì vậy, một ngọn lửa nhỏ không chỉ làm chín thức ăn. Nó còn góp phần làm nên một hình thái cuộc sống mới.
Nhưng có lẽ điều thú vị hơn nằm ở chỗ: khi con người học được cách sử dụng lửa thì cũng bắt đầu bị lệ thuộc vào lửa.
Từ việc ăn những gì thiên nhiên có sẵn, con người dần quen với thức ăn được chế biến. Từ chỗ chịu đựng cái lạnh, con người tìm đến hơi ấm. Từ chỗ khiếp sợ bóng tối, con người muốn có ánh sáng để kéo dài những hoạt động của mình. Lửa đem đến sự tiện nghi, nhưng đồng thời cũng tạo ra những nhu cầu mới. Một khi đã quen với sự tiện nghi ấy, việc trở về trạng thái ban đầu trở nên khó khăn hơn nhiều.
Đó là một nghịch lý của văn minh. Con người tạo ra những phương tiện để giải phóng mình khỏi sự lệ thuộc vào tự nhiên, nhưng rồi lại phát sinh những lệ thuộc khác vào chính những phương tiện ấy. Từ ngọn lửa đầu tiên cho đến điện năng, máy móc và công nghệ hiện đại, lịch sử văn minh cũng là lịch sử con người không ngừng tìm cách làm chủ những thứ mà mình ngày càng khó sống thiếu chúng.
Nhìn từ triết lý Phật giáo, ngọn lửa còn gợi đến một mối liên hệ sâu xa hơn giữa ham muốn, hành động và nghiệp báo. Lửa giúp con người nấu chín thịt thú rừng, nhưng sự ngon miệng cũng có thể khơi dậy ham muốn săn bắt và sát sinh nhiều hơn. Dĩ nhiên, không phải cứ dùng lửa hay ăn thức ăn nấu chín là tạo nghiệp sát sinh. Nghiệp, theo quan niệm Phật giáo, trước hết gắn với tác ý và hành động của con người. Tuy nhiên, từ sự thỏa mãn một nhu cầu, con người có thể nảy sinh lòng tham muốn được thỏa mãn nhiều hơn. Khi không biết dừng lại, lòng tham có thể dẫn đến sát sinh, trộm cắp, tà dâm và những hành vi gây tổn hại cho người khác.
Vì vậy, lửa không trực tiếp trói buộc con người vào vòng luân hồi nhưng những ham muốn được nuôi dưỡng quanh ngọn lửa ấy thì không chắc an toàn. Trong giáo lý nhà Phật, tham, sân, si thường được ví như những ngọn lửa thiêu đốt tâm con người. Lửa bên ngoài có thể được dập tắt bằng nước, nhưng ngọn lửa của lòng tham đôi khi càng được thỏa mãn lại càng cháy mạnh. Một người nghèo có thể mong đủ ăn, người đủ ăn lại muốn giàu có, người giàu có muốn quyền lực, người có quyền lực lại muốn được tôn sùng. Ngọn lửa ham muốn cứ thế truyền từ điều này sang điều khác, khiến con người khó tìm thấy sự an nhiên ngay cả khi đã có rất nhiều thứ trong tay.
Bởi vậy, lửa vừa là phúc, cũng vừa là họa.
Một bếp lửa có thể giữ ấm cả gia đình trong đêm lạnh. Quanh bếp lửa ấy, người mẹ nấu bữa cơm, người cha kể chuyện, những đứa trẻ lớn lên trong mùi khói bếp quen thuộc có tình cảm gia đình. Sau này lớn lên, có những ký ức ngỡ đã đi rất xa, nhưng chỉ cần bắt gặp mùi củi cháy cũng đủ làm người ta nhớ đến quê nhà. Ngọn lửa khi ấy không chỉ tạo ra nhiệt lượng mà còn trở thành nơi lưu giữ tình thân, nuôi dưỡng ký ức và nối kết các thế hệ.
Thế nhưng, cũng chính ngọn lửa ấy, chỉ một phút bất cẩn, có thể thiêu rụi căn nhà đã được dựng xây bằng công sức của cả đời người. Những vật dụng từng thân thuộc, những bức ảnh gia đình, những kỷ vật không thể tìm lại đều có thể biến thành tro bụi. Lửa không phân biệt căn nhà của người giàu hay người nghèo, không biết đâu là tài sản quý giá, đâu là kỷ niệm thiêng liêng. Lửa chỉ cháy theo những điều kiện của tự nhiên. Ý nghĩa tốt đẹp hay tai họa mà con người gán cho lửa phần lớn được quyết định bởi cách sử dụng và hoàn cảnh mà ngọn lửa hiện diện.
Ở một bình diện khác, lửa còn là biểu tượng của sức mạnh, sự sống và chiến thắng. Người Hy Lạp cổ đại kể câu chuyện Prometheus lấy lửa của thần linh trao cho loài người, như một hành động mở đường cho văn minh. Trong nhiều nghi lễ, ngọn lửa được thắp lên để biểu thị niềm tin, sự tiếp nối và khát vọng vươn lên. Ngọn đuốc Olympic được rước qua nhiều vùng đất trước khi được thắp lên tại nơi diễn ra sự kiện như một biểu tượng của tinh thần thể thao và sự gặp gỡ giữa các dân tộc. Hình ảnh ngọn lửa được truyền từ bàn tay này sang bàn tay khác là biểu tượng cho sức mạnh được trao truyền, tinh thần đoàn kết và thể hiện niềm tin rằng những giá trị tốt đẹp sẽ còn được tiếp nối.
Nhưng cũng có một nghịch lý khác đáng để chúng ta suy nghĩ: Ngọn lửa được con người dùng để biểu dương sức mạnh, cuối cùng cũng có thể là phương tiện thiêu hủy thân xác của chính những con người mạnh mẽ nhất.
Một vị tướng từng chỉ huy hàng vạn binh lính, một vị vua từng nắm trong tay quyền lực rộng lớn, một người từng khiến bao người phải kính phục, đến cuối đời vẫn không thể thoát khỏi quy luật sinh diệt. Trong nghi thức hỏa táng, thân xác từng là biểu tượng của sức mạnh rồi cũng trở về với tro bụi. Lửa không quan tâm người nằm trong quan tài đã từng sở hữu bao nhiêu của cải, nhận được bao nhiêu lời ca tụng hay nắm giữ bao nhiêu quyền lực. Trước ngọn lửa ấy, mọi điều khác biệt mà con người dành cả đời để tạo dựng bỗng trở nên mong manh.
Có thể xem đây là một trong những biểu hiện rõ ràng nhất của tính vô thường. Những gì từng khiến con người kiêu hãnh không phải lúc nào cũng tồn tại cùng con người. Sức khỏe suy giảm, nhan sắc phai tàn, quyền lực đổi chủ, của cải chuyển từ tay người này sang người khác. Ngay cả thân xác, thứ gần gũi nhất mà ta vẫn quen gọi là của mình, cuối cùng cũng không thể giữ lại mãi mãi.
Tuy nhiên, lửa thiêu hủy thân xác không có nghĩa là xóa sạch mọi dấu vết của một đời người. Có những con người đã mất từ hàng trăm năm trước nhưng tư tưởng, việc làm và những giá trị họ để lại vẫn tiếp tục hiện diện trong cuộc sống. Có những ngọn lửa chỉ tồn tại trong vài giờ, nhưng ánh sáng từ một nhân cách có thể còn được nhắc nhớ qua nhiều thế hệ. Thân xác có thể trở thành tro bụi, còn những điều tốt đẹp được tạo ra khi sống lại có khả năng tiếp tục sinh sôi trong cuộc đời của người khác.
Từ đó, tôi nghĩ đến một sự khác biệt giữa ngọn lửa của quyền lực và ngọn lửa của trí tuệ. Quyền lực thường muốn người khác khuất phục, còn trí tuệ giúp người khác nhìn thấy con đường của bản thân họ. Quyền lực có thể dùng lửa để đe dọa và hủy diệt, trong khi trí tuệ biết dùng lửa để sưởi ấm, soi sáng và nuôi dưỡng sự sống. Cùng một ngọn lửa, nhưng ở trong tay những con người khác nhau, ý nghĩa có thể hoàn toàn khác nhau.
Điều này khiến tôi nghĩ rằng văn minh không đơn thuần được đo bằng khả năng con người tạo ra hay kiểm soát những nguồn năng lượng mạnh mẽ đến đâu. Một xã hội có thể sở hữu những công nghệ tiên tiến, những vũ khí có sức hủy diệt khủng khiếp, nhưng điều đó chưa đủ để khẳng định xã hội ấy đã đạt đến sự trưởng thành về đạo đức. Năng lực làm chủ tự nhiên và năng lực làm chủ bản thân thường ít khi phát triển với tốc độ tương đương. Con người có thể biết cách tạo ra những ngọn lửa rất lớn, nhưng vẫn bất lực trước ngọn lửa giận dữ, đố kỵ và tham lam trong lòng mình.
Rốt cuộc, điều đáng sợ không hẳn là ngọn lửa, mà là khi con người có sức mạnh của lửa nhưng lại thiếu sự tỉnh táo để sử dụng sức mạnh ấy.
Ngày nay, ngọn lửa vẫn hiện diện trong đời sống theo nhiều hình thức khác nhau. Từ bếp ăn gia đình, những lò luyện kim, động cơ đốt trong cho đến các nguồn năng lượng hiện đại. Dấu ấn của việc khai thác nhiệt và năng lượng vẫn gắn chặt với sự phát triển của văn minh. Nhưng cùng với khả năng tạo ra những điều kỳ diệu, con người cũng ngày càng có nhiều phương tiện để gây ra thảm họa. Càng có sức mạnh, con người càng ít để tâm tới những giới hạn của mình.
Tôi thích hình ảnh lửa từ một ngọn đèn được thắp lên trong đêm. Ngọn lửa ấy chỉ cháy vừa đủ để xua đi một khoảng tối. Có lẽ, cách sống của con người cũng nên như vậy. Không nhất thiết phải trở thành một ngọn lửa dữ dội khiến người khác khiếp sợ. Đôi khi, chỉ cần đủ sáng để nhận ra điều đúng sai, đủ ấm để người khác muốn đến gần, và đủ tỉnh táo để không biến sức mạnh của mình thành nguyên nhân gây đau khổ.
Lửa đã góp phần đưa con người ra khỏi bóng tối của thời tiền sử. Nhưng để thoát khỏi bóng tối của vô minh, con người còn cần một thứ ánh sáng khác: ánh sáng của trí tuệ và lòng từ bi. Biết tạo ra lửa là một bước tiến của văn minh. Biết giữ cho ngọn lửa không thiêu đốt mình và người khác mới là một bước trưởng thành của con người.
Để lại một bình luận