Bằng lòng với hiện tại

Có người hỏi Đức Đạt Lai Lạt Ma rằng: “Điều gì làm Ngài ngạc nhiên nhất ở nhân loại?”. 

Ngài trả lời: “Con người… bởi vì con người phung phí sức khỏe để tích lũy tiền của, rồi lại bỏ tiền ra để tìm mua lại sức khỏe. Và vì quá lo nghĩ cho tương lai, con người quên mất hiện tại, đến nỗi không sống với hiện tại cũng không sống cho tương lai. Con người sống như thể sẽ không bao giờ chết… Nhưng rồi sẽ chết như chưa bao giờ đã từng sống “.  Câu nói mang hồn cốt của Phật giáo nguyên thủy về con người, về lẽ sống. Đó là một cuộc sống an nhiên, tự tại, không tham, không sân, không si bằng một tâm linh phong phú. Đó là một cuộc sống thật chân thành và hết lòng với hiện tại để bằng lòng với quá khứ và tin tưởng ở tương lai. 

Quan sát cuộc sống của nhiều người Khmer Nam Bộ, chúng ta sẽ thấy cách suy nghĩ của đại đa số đều theo hướng ấy. 

Quá khứ đối với người Khmer là một khái niệm cũng có tính vừa phải. Chết rồi là xong một kiếp người, là hoàn trả lại thiên nhiên, là đi về cõi khác, không còn bất cứ vương vấn gì với trần thế. Cho nên, ông bà tổ tiên không thể có anh linh để phù hộ trực tiếp con cháu theo kiểu dòng họ, gia đình như nhiều dân tộc khác. Nghĩa là không có yếu tố địa phương hay cá nhân trong quan niệm về người đã khuất. Ông bà đã đi về một cõi hoàn toàn tách biệt với thế gian. Muốn ta ơn ông bà chỉ có quyền năng của đức phật, sức mạnh của lời kinh và tấm lòng của các vị tăng mới có thể giúp con cháu chuyển lời. Lễ Đôn ta, vì vậy, không chỉ có nghĩa là cúng ông bà mà cúng tất cả các vong hồn đã khuất. Vì không có tính dòng họ và không có tư tưởng cá nhân nên người Khmer sẽ không có ý định khuếch trương thanh thế của dòng họ mình, nghĩa là không muốn biến mình thành người có nhiều của cải, thành chủ, thành người có thể ức hiếp kẻ khác. Dòng họ lớn nhất của họ, chính là họ hàng của đức Cồ đàm.

Cuộc sống người Khmer coi trọng hiện tại ở tất cả các chiều kích và các mối quan hệ. Họ cày cấy, sản xuất hoa màu, làm gốm, làm rổ rá, chiếu, … với một quan niệm vừa đủ sống. Có thể nói đa phần người dân Khmer không có suy nghĩ tích lũy để làm giàu, không phải phí sức khỏe làm việc bằng mọi giá để có được của cải cho tương lai. Họ làm lụng để hưởng thụ cuộc sống. Mỗi ngày có gạo để ăn, có áo đẹp để mặc, có tiền để mua thực phẩm ngon dâng cho sư sãi trong chùa, để dắt cả gia đình vui vẻ trong các lễ hội. Niềm hạnh phúc lớn nhất là được dư dả chút ít để đem toàn bộ khối của cải ấy cúng dường để xây chùa, nơi tam bảo linh thiêng sẽ che chở cho phần đời miên viễn sau này. 

Tương lai của người Khmer không phải ở nơi trần thế, không phải là sống lại lần nữa, không phải là đầu thai, mà là được trú ngụ dưới cội từ bi, là an nhiên ở chốn niết bàn. Lễ hội của người Khmer sở dĩ được nhiều dân tộc khác xem trọng vì người ta tổ chức nó với lòng nhiệt thành của cả một dân tộc biết sống cho hiện tại. Không ai có những toan tính chi li khi cả sóc, cả phum góp tiền nuôi đội quân đua ghe ngo hàng tháng trời để đua trong 01 ngày lễ Ooc-om-booc, và kết quả không phải lúc nào cũng thắng. Điều quan trọng nhất chi phối và điều chỉnh hành vi của cả cộng đồng người Khmer là coi trọng thực tại, coi trọng cuộc đời ngay lúc này để có một niềm hạnh phúc được sống, được vui.

Có thể nói, với nhiều người khác, dân tộc Khmer thường ít “phát triển”. Nguyên nhân là do người ta lấy kinh tế và của cải để làm chuẩn, lấy việc hướng về tương lai làm mục đích, lấy quá khức của dòng họ cá nhân làm nền tảng để xem xét. Nhưng thực sự xét kĩ ở mức độ nhân văn, cuộc sống và quan niệm sống của người Khmer là một trong những lối suy nghĩ văn minh và tiên tiến của nhân loại. Một lối sống không lệ thuộc vào vật chất, một lối sống không vô lí như lời của đức Đạt Lai Lạt Ma, một cuộc sống tâm linh và hướng thiện vô cùng lành mạnh.