Nói về dân tộc, nếu căn cứ vào giấy tờ, gia phả hay hộ tịch thì dễ lắm: cha là người Việt, mẹ là người Việt, thì dĩ nhiên tôi sinh ra trong một gia đình chính cống là người Việt. Nhưng đời sống ở Sóc Trăng đâu có chịu đứng im trong mấy cái rành rọt, đơn giản như vậy. Thử tưởng tượng nếu lớn lên ở một xóm mà mở cửa bước ra là nghe đủ thứ giọng nói, đủ thứ cách chào, đủ thứ mùi hương bếp núc; bên này là nhà của người Việt, bên kia là nhà người Tiều, đi thêm mấy chặng nữa là những người bạn Khmer với thứ tiếng mà hồi nhỏ tôi nghe như chim ríu nhau ngoài chợ sớm thì mới biết điều tôi vừa nói là có lí. Xứ tôi sống, không ai thấy đó là chuyện gì phải bận tâm. Bọn trẻ chúng tôi chơi chung, đến tắm mưa, tắm sông cũng chung, đi học chung, rồi bị đòn cũng chung một kiểu dù xuất phát từ 03 dân tộc với ba nét văn hoá có chỗ phân biệt. Chỉ có người lớn, mỗi người giữ cho mình một vài nếp riêng, nhưng cái riêng ấy cũng không khép kín như cái cửa then cài, mà thường để một khe hở cho hàng xóm đi qua, rồi tham gia vào đời sống của nhau lúc nào cũng không rõ được.
Mẹ tôi là người Việt, sinh ra trong gia đình thuần nông ở vùng Hòa Tú. Sau năm 1975, chuyển nhà ra Mỹ Xuyên ở. Gốc gác của gia đình tôi thì không có gì phải bàn cãi. Nhưng mỗi sáng đi chợ về, mẹ mang vào căn bếp nhỏ của nhà mình không chỉ là bó rau, con cá, miếng thịt, mà mẹ còn mang về những thứ vô hình hơn. Bây giờ nghĩ lại, tôi mới thấy mẹ mang về một chút tập quán, một chút tín ngưỡng, một chút niềm tin, một chút nỗi sợ hãi mơ hồ của những cộng đồng sống đan cài nhau trên một vùng đất. Trong nhà tôi có bàn thờ Thần Tài, ông Địa, rồi ông Quan Công và bà Quan Âm; cho đến khi ra cộng đồng thì hễ là cái gì có thờ phụng thì người dân xứ tôi cũng đều kêu “chùa” hết: chùa ông bổn, chùa ông Xén Cón, chùa Bà; Tượng bà Từ Hàng Chơn nhơn thì cũng giống như Bà Quan Âm Bồ Tát. Tới tết Thanh minh, mẹ cũng sẽ sắm nhang đèn, trái cây, tiền giấy và cúng kiếng. Hồi nhỏ, tôi cứ tưởng ở đâu cũng như vậy, nhưng sau này lớn lên tôi mới biết trong xứ Hoà Tú quê mẹ, không cúng Thanh minh. Những thứ mình tưởng là lẽ tự nhiên, thật ra là kết quả của bao nhiêu năm sống cạnh nhau, nhìn nhau, thương nhau, rồi bắt chước nhau mà không hề có ý thức.
Hồi xưa, đâu có đọc qua một bài khảo cứu nào về giao lưu văn hóa, mà mẹ chỉ đi chợ, nghe người ta nói, thấy người ta cúng, thấy cái nào hay, cái nào tốt, cái nào làm cho mình yên lòng thì mang về nhà. Văn hóa nhiều khi không đi vào nhà bằng cổng chính, mà nó len qua cái giỏ xách đi chợ của một người phụ nữ trong gia đình.
Cha tôi thì khác. Cha đi ra đồng, làm ruộng cạnh người Khmer. Những thứ cha mang về không đặt lên bàn thờ mà đặt ngay trên mâm cơm, trong câu chuyện đùa, trong những vui buồn của một đời sống nửa công chức nửa nông dân. Tôi nhớ mùi mắm bò hóc, lúc nhỏ nghe đến thì nhăn mặt, có khi còn bịt mũi, nhưng rồi ăn mãi thành quen, quen riết thành nhớ. Tôi nhớ những cái xà neng, cái xà ngom hay những thứ rau cỏ, bánh trái của người Khmer, mới nghe tên đã thấy như một vùng đất khác. Cha tôi không hề nói với tôi rằng đây là văn hóa của người Khmer, hay kia là văn hóa của người Tiều, con phải hiểu cái này, phải hiểu cái kia. Cha tôi chỉ sống trong đó, dự phần trong đó, rồi mang về cho con cái mình thứ ký ức có mùi mắm, có màu của cờ hội, có tiếng chiêng đua ghe Ngo, tiếng kèn, tiếng người gọi nhau rộn ràng của một miền quê không tự nhốt mình trong một cái tên dân tộc nào hết.
Lớn lên, khi đi học, tôi quen các bạn người Tiều. Có đứa nói tiếng Việt còn rành hơn tôi, có đứa ở nhà nói với ông bà cha mẹ thì chuyển qua tiếng Tiều, gặp người Việt thì nói tiếng Việt, gặp người Khmer thì nói tiếng Khmer. Hồi đó, chúng tôi đâu có biết mình đang sống trong một bài học về cộng cư và tiếp biến. Còn bây giờ nhìn lại, tôi mới thấy chính những năm tháng ngây ngô ấy đã làm nên cái nền sâu nhất trong tâm hồn mình. Người ta ví bản sắc là một cái lõi cứng ở giữa con người. Riêng tôi thì nghĩ khác: có khi bản sắc là cái được tạo nên từ rất nhiều lần va chạm dịu dàng, từng chút một, từng ngày một; thứ này dính với thứ kia, cái nọ ngấm vào cái kia, cho đến lúc chẳng còn ai đủ nhẫn nại để ngồi tách bạch mà nói đây là phần nguyên chất, hay pha tạp.
Nhiều khi tôi ngồi nghĩ: trong gia đình mình bây giờ, cái nào mới thật là của người Việt chính gốc? Câu hỏi nghe tưởng chừng đơn giản, nhưng càng nghĩ càng thấy nó giống như đứng trước một dòng sông mà đâu chỉ được đâu là giọt nước từ nhánh này, đâu là giọt nước từ nhánh kia. Đời sống của dân miền Tây Nam Bộ không ưa sự thuần khiết khô khốc và rạch ròi như vậy. Nó thích sự pha trộn hiền lành, sự gần gũi tự nhiên, như cái cách người ta mượn của nhau một món ăn, một lễ cúng, một câu chuyện, một niềm tin, rồi sau đó người ta trả lại bằng tình nghĩa lâu ngày.
Mọi thứ càng nhòe hơn kể từ khi tôi cưới vợ, một người xuất thân từ gia đình Khmer lai Hoa. Từ đó, trong căn nhà tôi, ba dòng máu gặp nhau không phải trên giấy mà trên gương mặt của hai đứa con. Nhìn hai anh em nó, tôi thấy chuyện huyết thống bỗng trở nên vừa cụ thể vừa mênh mang. Cụ thể vì trong người của chúng có ba dòng máu Việt, Hoa, Khmer. Mênh mang vì rồi đây, khi lớn lên, các con tôi sẽ còn tiếp tục nhận thêm bao nhiêu ảnh hưởng khác: từ trường học, từ bạn bè, từ sách vở, từ thành phố, từ thế giới phẳng đang lan tràn đến từng mái nhà. Nếu tôi cố dạy con tôi rằng phải giữ cho thật nguyên một căn cước nào đó, có lẽ tôi đang bắt con mình làm một việc trái với quy luật tự nhiên của chính mảnh đất Sóc Trăng này. Điều đáng giữ, theo tôi, không phải là sự nguyên chất mà là sự tử tế với những gì mình tiếp nhận; không phải là dựng hàng rào để phân biệt, mà là biết cúi đầu trước cái hay, cái đẹp, cái nghĩa tình của người khác rồi đem về làm giàu cho nếp nhà mình.
Trong đời sống thực tế của quê tôi, Thanh minh đã vượt ra khỏi ranh giới của một cộng đồng
Nghĩ vậy nên tôi nhìn chuyện cúng Thanh minh hằng năm với một tâm thế khác. Nếu có người nói Thanh minh là một cách giữ truyền thống kiểu người Hoa, thì trong đời sống thực tế của quê tôi, nó đã vượt ra khỏi ranh giới của một cộng đồng. Có những cái mộ người ta thắp nhang không phải vì họ là người ruột thịt, mà vì sự ngưỡng mộ, vì sự thương cảm. Mộ của cô Lý Thị Hiền, nguyên Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Mỹ Xuyên, là một trường hợp như vậy. Năm nào Thanh minh cũng có rất nhiều học trò và người thân về viếng mộ của cô, dù những người ấy không phải là bà con quyến thuộc. Rồi cũng có những thầy cô và học sinh của thế hệ hiện tại ra mộ cúng tế để tiếp nối tinh thần của nhà trường với vị hiệu trưởng quá cố. Hay ở Mỹ Xuyên cũng có những ngôi mộ vô chủ nằm trong khuôn viên nhà của một ai đó, người ta vẫn quét dọn, thắp nhang, đặt trái cây cúng như một cách đối xử có tình với người khác, mặc dù họ không phải là người thân của mình. Những chuyện ấy, xét cho cùng, không phải là chuyện riêng của người Hoa, người Việt hay người Khmer, mà nó là biểu hiện của một thứ đạo lý rộng hơn huyết thống: con người sống với nhau, rồi sống với cả người đã mất, bằng lòng thương và sự biết ơn. Khi một phong tục đi đến chỗ chuyên chở được những tình cảm như vậy, nó không còn là tài sản riêng của một tộc người nữa, mà trở thành tài sản tinh thần của một vùng đất.
Vậy nên, nếu bây giờ có ai hỏi tôi nhà anh rốt cuộc là người Việt, Khmer hay là Hoa, thì chắc tôi sẽ cười mà nói rằng: “Tôi là người xứ này, xứ Sóc Trăng”. Đây là một thứ căn cước được tạo bằng nhang khói trên bàn thờ, bằng mùi mắm trong bữa cơm, bằng tiếng trống chiêng ghe Ngo ngoài sông nước, hay bằng những câu chuyện về những ngôi mộ không quen biết mà vẫn được người ta thắp cho một nén nhang. Càng sống lâu, tôi càng tin rằng cái gốc không phải là thứ nằm yên một chỗ để người ta chỉ tay vào hay treo lên ngắm; nhiều khi cái gốc là khả năng hấp thụ và gìn giữ, là sống giữa bao nhiêu khác biệt mà không tự đánh mất lòng mình, là biết mình từ đâu tới nhưng cũng biết mình được trưởng thành là bởi những ai. Nếu có một điều gì đó thật sự đáng gọi là chính gốc trong gia đình tôi hôm nay, thì có lẽ không phải là một dòng máu nào đó, mà là cái tình, cái nghĩa của một miền đất mà người ở cạnh nhau lâu quá, thương nhau lâu quá, đến nỗi cuối cùng trong mỗi người đều có một phần của người khác.
Để lại một bình luận